De zedelijke persoon tegenover de natuurlijke persoon

Afin donc que le pacte social ne soit pas un vain formulaire, il renferme tacitement cet engagement qui seul peut donner la force aux autres, que quiconque refusera d'obéir a la volonté générale y sera contraint par tout le corps: ce qui ne signifie autre chose sinon qu'on forcera a être libre [...]" (p. 197)

Jean-Jacques Rousseau, Du Contrat Social (éd. Constant Bourquin), Genève: Les Éditions du Cheval Ailé.


De soeverein ontleent zijn bestaan aan het maatschappelijk verdrag met alle individuen, dat over en weer rechten en plichten schept. De soeverein is echter een zedelijk persoon, terwijl de individuen natuurlijke personen zijn. Dat verschil veroorzaakt een onevenredigheid tussen de verdragspartijen. De soeverein kan het verdrag namelijk niet schenden, omdat hij daaraan zijn bestaan ontleent. Door in te gaan tegen het oorspronkelijke verdrag zou hij zichzelf vernietigen. Maar de individuen kunnen het verdrag wel schenden, omdat hun bestaan volstrekt zelfstandig en van nature onafhankelijk is.

Omdat het zedelijk lichaam of de soeverein gevormd wordt door de leden die hem samenstellen, is het bovendien onmogelijk dat het lichaam zijn leden zou willen schaden. Om dezelfde reden is het ook onmogelijk dat de soeverein een belang zou hebben dat in strijd is met het belang van zijn onderdanen. Maar de individuele mens kan wel een bijzondere wil hebben die afwijkt van de algemene wil. Ook kan hij denken dat zijn bijzondere belang iets anders is dan het algemeen belang. Wanneer hij datgene wat hij eigenlijk verplicht is aan de gemeenschappelijke zaak ziet als een vrijwillige bijdrage, beschouwt hij het zedelijk lichaam als een gedachteconstructie omdat deze geen mens is.

Enerzijds hebben de burgers een waarborg dat de staat zijn verplichtingen nakomt. Anderzijds heeft de soeverein geen waarborg dat de onderdanen hun verplichtingen zullen nakomen. Om zich van de trouw van zijn onderdanen te verzekeren bestaat er voor de soeverein maar één middel: dwang. Opdat het maatschappelijk verdrag geen papieren tijger zal zijn, moet het stilzwijgend de verbintenis inhouden, dat ieder lid dat weigert te gehoorzamen aan de algemene wil, er door heel het lichaam toe gedwongen zal worden. Zo wordt de mens gedwongen om vrij te zijn. Hij wordt immers gedwongen te gehoorzamen aan de wet die hij zichzelf heeft opgelegd.