Leviathan, een beest of een god?

Caravaggio, Het hoofd van Medusa, 1595-1596, Galleria degli Uffizi, Florence

"[...] there is a reason why Hobbes would want to conjure up an image of the state and the sovereign as a terrifying, indeterminate mythological creature: the sovereign is supposed to be different, he is supposed to be other, and he is supposed to be a source of fear. For the subjects to accept the potentas absoluta of the sovereign requires that they regard him with terror, as indeed is the case of Medusa and Dionysos. Hobbes's monster state and monster sovereign end up in unorthodox company: among the demons, gods and idols of the heathen." (p. 74)

Johan Tralau, Leviathan, "The Beast of Myth, Medusa, Dionysos, and the Riddle of Hobbes's Sovereign Monster", in: The Cambridge Companion to Hobbes's Leviathan (ed. Patricia Springborg), Cambridge: Cambridge University Press 2007.

Hobbes is de man die politieke filosofie tot een wetenschap maakt. Hij ziet de politiek als een groot wiskundig en natuurkundig raadsel. De staat is de som van alle individuen. Zij zijn de materiedeeltjes, die worden bewogen door krachten. Dat zijn de bewegingswetten of natuurwetten. Hobbes is de filosoof van exacte definities en geometrische figuren. Onbepaaldheid en dubbelzinnigheid hebben geen plaats in zijn filosofie. Beeldspraak gebruikt hij alleen om zijn publiek te overtuigen. Waarom gebruikt hij dan het beeld van een vaag angstaanjagend bijbels monster?

Volgens de Zweedse academicus Johan Tralau staat Hobbes' Leviathan voor de absolute macht van de soeverein. De soeverein is verschillend van zijn onderdanen en anders dan hen: er is geen macht op aarde, die met hem vergeleken kan worden (zie de tekst op de titelplaat; vgl. Job 41: 24). Op de titelplaat is hij afgebeeld als een reusachtige vorst. Zijn lichaam is opgebouwd uit zijn onderdanen. De gezichten van de onderdanen zijn allemaal naar hem opgericht; het gezicht van de vorst is gericht naar de toeschouwer. Daardoor ontstaat een asymmetrie en onevenredigheid, die staan voor respectievelijk de asymmetrische en onevenredige machtsverhouding, die bestaat tussen de vorst en zijn onderdanen. De vorst is een externe, absolute macht en zijn onderdanen hebben een verplichting om hem te gehoorzamen.

Hobbes' Leviathan heeft zijn vaagheid en andersheid (otherness) gemeen met andere mythologische wezens. Tralau leidt ons door een menagerie van vage mythologische wezens: Medusa, Dionysos, Proteus, de Hydra, de Chimaera en de Centaur. Medusa was vreselijk om naar te kijken, daarom werd zij afgebeeld op het schild van Pallas Athena, om vijanden angst aan te jagen. En Leviathan was oorspronkelijk een enorm beest, een krokodil, een walvis, een slang, of een draak uit het Boek Job. Op dezelfde manier als Medusa staat afgebeeld op het schild van Athena - de godin van de wijsheid, rechtspraak, vrede en krijgskunst - staat Leviathan afgebeeld op het boek van Hobbes - de politiek filosoof. Het beeld staat voor de absolute macht van de staat en wordt gebruikt om vijanden af te schrikken.