X tot de macht oneindig

Hans Holbein the Younger, Portrait of Henry VIII, c.a. 1537, Liverpool, Walker Art Gallery

"[...] to those Lawes which the Soveraign himselfe, that is, which the Common-wealth maketh, he is not subject. For to be subject to Lawes, is to be subject to the Common-wealth, that is to the Soveraign-Representative, that is to himselfe; which is not subjection, but freedome from the Lawes. Which errour, because it setteth the Lawes above the Soveraign, setteth also a Judge above him, and a Power to punish him; which is to make a new Soveraign; and again for the same reason a third, to punish the second; and so continually without end, to the Confusion, and Dissolution of the Common-wealth." (p. 224)


Thomas Hobbes, Leviathan (edited by Richard Tuck), Cambridge: Cambridge University Press, 1996.


Hobbes betoogt dat de soeverein niet onderworpen is aan de civiele wetten, omdat onderworpen zijn aan de wetten die hij zichzelf oplegt niets anders is dan vrijheid. Dat de soeverein onderworpen is aan de civiele wetten is volgens Hobbes één van de gevaarlijke leerstellingen die de staat verzwakken en zijn ondergang naderbij brengen. Hobbes noemt nog twee andere gevaarlijke leerstellingen, die in het verlengde hiervan liggen. Ten eerste dat iedere onderdaan een absoluut eigendomsrecht heeft, waardoor het recht van de soeverein wordt buitengesloten. Ten tweede dat de soevereine macht verdeeld kan worden.

Om de vrede en veiligheid in de staat te kunnen garanderen moet de soeverein volgens Hobbes boven de wet staan. Bovendien moet de soeverein niet worden uitgesloten van het eigendomsrecht van zijn onderdanen, omdat hij ze dan niet langer kan beschermen tegen buitenlandse vijanden en binnenlands onrecht. Als de onderdanen bijvoorbeeld weigeren om belasting te betalen op grond van een absoluut eigendomsrecht op landerijen en goederen, waarvan de soeverein is buitengesloten, dan zal de soeverein geld tekortkomen om een oorlog tegen een buitenlandse vijand te financieren. Ten slotte mag de soevereine macht volgens Hobbes niet verdeeld worden, omdat dat de staatsmacht zou vernietigen. Want verdeelde machten richten elkaar wederzijds te gronde. Evenmin als de soeverein onderworpen is aan civiele wetten, is hij volgens Hobbes onderworpen aan canonieke wetten. Deze zijn namelijk afkomstig van de geestelijke macht, die juist onderworpen is aan de wereldlijke macht van de soeverein. En evenmin als verdeelde staatsmachten naast elkaar kunnen bestaan, kunnen de civiele en de geestelijke macht elkaar verdragen. Daarover zegt Hobbes dat een rijk dat in zichzelf verdeeld is geen stand kan houden - een verwijzing naar het rijk van Satan. De soeverein is volgens Hobbes slechts onderworpen aan de natuurwetten. Deze wetten zijn van God gegeven. Daarom kunnen zij door niemand en dus ook niet door de soeverein worden afgeschaft. Behalve God is er boven de soeverein dus geen hogere macht.

Dit is de context waarin we de stelling van Hobbes dat de soeverein niet onderworpen is aan de civiele wetten moeten plaatsen. De soeverein is de hoogste macht in de staat. Hij is de vertegenwoordiger van de staat en in die hoedanigheid maakt hij de civiele wetten. Daaraan is iedereen onderworpen, behalve hijzelf. Want anders zou hij onderworpen zijn aan de staat. Dan zou hij dus onderworpen zijn aan zichzelf. En dat is niets anders dan vrijheid. Als de soeverein onderworpen zou zijn aan de civiele wetten, dan zou er boven hem weer een hogere civiele macht moeten bestaan, van wie die wetten afkomstig zouden zijn. Ook zou er dan boven de soeverein een rechterlijke macht moeten zijn, die hem zou straffen als hij de wet zou overtreden. Maar dat is in het politieke universum van Hobbes een onmogelijkheid: scheiding van machten komt immers neer op vernietiging daarvan. Bij Hobbes is de wetgevende, rechtsprekende en uitvoerende macht daarom in één hand, namelijk in de hand van de soeverein. Het probleem dat zich voordoet als de soeverein onderworpen is aan de civiele wet, is dus dat het een macht boven hem vooronderstelt. Maar als deze macht op zijn beurt ook weer onderworpen is aan de civiele wet, dan vooronderstelt dit ook weer een macht boven hem en dat weer een macht boven deze en zo verder tot in het oneindige.